समय, सम्बन्ध र मानवीय स्वार्थ : कठिन परिस्थितिले चिनाउँछ वास्तविक अनुहार !

---

अनुभव पाण्डेय
सम्बन्धको गहिराइ अनुकूल समयमा गरिने प्रशंसाले होइन, प्रतिकूल परिस्थितिमा देखाइने व्यवहारले मापन गर्छ। समयले मानिस बदल्छ कि बदलिएको मानिसको वास्तविक चरित्र उजागर गर्छ भन्ने प्रश्न आजको सामाजिक सम्बन्धमा विचारणीय बनेको छ। मानवीय सम्बन्ध जीवनका सबैभन्दा सुन्दर पक्षमध्ये एक हो। परिवार, साथीभाइ, आफन्त तथा सामाजिक परिवेशसँग जोडिएका सम्बन्धले मानिसलाई आत्मीयता, सुरक्षा र सहअस्तित्वको अनुभूति गराउँछन्। तर समयसँगै सम्बन्धको स्वरूप र प्राथमिकतामा आउने परिवर्तनले एउटा गम्भीर प्रश्न खडा गर्छ—के हामी वास्तवमै सम्बन्धका आधारमा नजिक छौँ वा एकअर्काका आवश्यकता र स्वार्थले हामीलाई नजिक बनाइरहेका छन् ?
सामान्यतया मानिसको राम्रो समय चलिरहेको अवस्थामा उसको वरिपरि प्रशंसा गर्ने, साथ दिने र आत्मीयता प्रकट गर्नेहरूको कमी हुँदैन। सफलता, आर्थिक अवस्था, सामाजिक प्रतिष्ठा र प्रभावले सम्बन्धको घेरा फराकिलो बनाएको देखिन्छ। तर जब परिस्थिति प्रतिकूल बन्छ, अपेक्षित उपलब्धि हासिल हुँदैन वा व्यक्तिलाई आफैँ सहाराको आवश्यकता पर्छ, तब त्यही सम्बन्धको वास्तविकता फरक रूपमा देखिन थाल्छ। हिजो नजिक देखिएका कतिपय मानिस टाढिन्छन् भने सामान्य अवस्थामा खासै महत्त्व नदिएका केही व्यक्तिले कठिन समयमा असाधारण साथ दिएका हुन्छन्। वास्तवमा समय मानिसको चरित्र परीक्षण गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण माध्यम हो। अनुकूल परिस्थितिमा सबैको व्यवहार सकारात्मक देखिन सक्छ, तर प्रतिकूल अवस्थामा व्यक्तिको सोच, प्राथमिकता, संवेदनशीलता र सम्बन्धप्रतिको जिम्मेवारी स्पष्ट हुन्छ। त्यसैले कसैलाई चिन्न उसको सफलताको समयमा भन्दा संघर्षको समयमा उसको व्यवहारलाई बुझ्नु बढी आवश्यक हुन्छ।
हामी प्रायः भन्ने गर्छौँ—समयसँगै मानिस बदलियो। तर हरेक परिवर्तनलाई नकारात्मक रूपमा बुझ्नु पनि उचित हुँदैन। मानिसको सोच, आवश्यकता, जिम्मेवारी र प्राथमिकता समयअनुसार परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो। समस्या परिवर्तनमा होइन, सम्बन्धभित्र रहेको स्वार्थ, अवसरवाद र असमान अपेक्षामा छ। जबसम्म कुनै व्यक्तिबाट आफ्नो आवश्यकता पूरा भइरहेको हुन्छ, तबसम्म उसप्रति आत्मीयता देखाउने र आवश्यकता समाप्त भएपछि बेवास्ता गर्ने प्रवृत्तिले सम्बन्धको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउँछ। यस्तो प्रवृत्ति व्यक्तिगत सम्बन्धमा मात्र सीमित छैन। सामाजिक, व्यावसायिक र संस्थागत सम्बन्धमा समेत यसको प्रभाव देखिन्छ। पद, प्रतिष्ठा, आर्थिक हैसियत र पहुँचका आधारमा व्यक्तिको मूल्याङ्कन गर्ने प्रवृत्तिले मानवीय संवेदनशीलतालाई कमजोर बनाउँदै लगेको छ। कुनै व्यक्ति सफल हुँदा उसको वरिपरि प्रशंसा गर्नेहरूको भीड लाग्ने तर असफलता वा संकटको समयमा सहयोग र सहानुभूतिको अभाव हुने अवस्था हाम्रो सामाजिक व्यवहारमा देखिने यथार्थ हो।
तर यस यथार्थलाई आधार बनाएर सबै सम्बन्धप्रति अविश्वास राख्नु समाधान होइन। केही व्यक्तिको व्यवहारका कारण सम्पूर्ण समाजलाई स्वार्थी ठान्नु पनि न्यायसंगत हुँदैन। आज पनि निस्वार्थ भावले साथ दिने, अरूको पीडालाई आफ्नो ठान्ने र प्रतिकूल परिस्थितिमा समेत सम्बन्धको मर्यादा कायम राख्ने मानिसहरू छन्। उनीहरूको उपस्थितिले नै समाजमा मानवीयता र विश्वासको आधार जीवित राखेको छ। त्यसैले सम्बन्धमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा अपेक्षाको सन्तुलन र पारस्परिक सम्मान हो। अरूका लागि सहयोगी बन्नु राम्रो हो, तर आफ्नो अस्तित्व र आत्मसम्मानलाई बेवास्ता गरेर होइन। सम्बन्ध जोगाउने नाममा निरन्तर आफ्नो आवश्यकता, भावना र क्षमतालाई दबाइरहनु स्वस्थ सम्बन्धको परिचय हुन सक्दैन। त्यस्तै, अरूबाट अपेक्षित व्यवहार प्राप्त नभएकै कारण कटुता र प्रतिशोधको भावना विकास गर्नु पनि उचित होइन।
कठिन परिस्थितिमा साथ छोड्नेहरूबाट गुनासो गर्नुभन्दा त्यसबाट प्राप्त अनुभवलाई जीवनको सिकाइका रूपमा लिन सक्नुपर्छ। कसले साथ दियो, कसले दूरी बनायो र कसले आफ्नो स्वार्थलाई प्राथमिकता दियो भन्ने कुरा समयले स्पष्ट पार्छ। तर त्यो अनुभवले मानिसलाई निराश होइन, अझ परिपक्व बनाउनुपर्छ। किनकि जीवनमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि अरूलाई गलत साबित गर्नु होइन, कठिन परिस्थितिबाट सिक्दै आफूलाई अझ सक्षम र सकारात्मक बनाउनु हो। अर्कोतर्फ, हामी आफैँले पनि आफ्नो सम्बन्धको मूल्याङ्कन गर्न आवश्यक छ। अरूको राम्रो समयमा मात्र उपस्थित हुने होइन, उनीहरूलाई अप्ठ्यारो पर्दा पनि साथ दिन सक्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। कसैको सफलता देखेर प्रशंसा गर्नु जति आवश्यक छ, उसको असफलतामा आत्मविश्वास कायम राख्न सहयोग गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। सम्बन्धको वास्तविक सुन्दरता आवश्यकता पूरा हुँदा होइन, आवश्यकता र परिस्थिति दुवै बदलिँदा पनि कायम रहने सम्मान र आत्मीयतामा हुन्छ।
जीवनमा सबै समय एकनास हुँदैन। आज कठिनाइ भोगिरहेको व्यक्ति भोलि सफल हुन सक्छ र आज सफल देखिएको व्यक्तिले पनि भोलि चुनौतीको सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ। त्यसैले कसैको वर्तमान अवस्थाका आधारमा उसको मूल्य निर्धारण गर्नु उचित हुँदैन। अरूको संघर्षलाई सम्मान गर्न, कठिन समयमा हौसला दिन र सफलतामा इमानदार खुसी व्यक्त गर्न सक्नु नै परिपक्व सामाजिक व्यवहार हो। अन्ततः समयले हामीलाई दुईवटा महत्त्वपूर्ण कुरा सिकाउँछ—पहिलो, सबै नजिक देखिने मानिस आत्मीय हुँदैनन्; दोस्रो, कठिन समय स्थायी हुँदैन। त्यसैले सम्बन्धमा विवेक राखौँ, व्यवहारमा मानवीयता कायम गरौँ र परिस्थितिले जति नै चुनौती दिए पनि आफ्नो आत्मविश्वास कमजोर हुन नदिऔँ।
किनकि खराब समय जीवनको अन्त्य होइन, आफूलाई चिन्ने र नयाँ ढङ्गले अघि बढ्ने एउटा अवसर पनि हो। सम्बन्धमा कसले साथ छोड्यो भन्नेभन्दा आफूले कस्तो व्यवहार कायम राख्यौँ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। समय बदलिन्छ, परिस्थिति बदलिन्छ र जीवनका सम्भावनाहरू पनि बदलिन्छन्। आवश्यक छ त केवल धैर्य, आत्मसम्मान र निरन्तर अघि बढ्ने साहसको। साँचो सम्बन्धको पहिचान सुविधामा होइन, संवेदनशीलतामा हुन्छ; र मानिसको वास्तविक उचाइ उसको सफलताले मात्र होइन, अरूको कठिन समयमा उसले देखाउने मानवीय व्यवहारले पनि निर्धारण गर्छ।