भानु शर्मा
मानव सभ्यताको विकास उत्पादनका साधन, श्रम र सामाजिक सम्बन्धमा भएका परिवर्तनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । कुनै समय जमिनमाथिको स्वामित्वले आर्थिक तथा राजनीतिक शक्ति निर्धारण गर्थ्यो । औद्योगिक क्रान्तिपछि कारखाना, मेसिन र पुँजी आर्थिक शक्तिका प्रमुख आधार बने । आज विश्व सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT), डिजिटल अर्थतन्त्र, बिग डेटा र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को नयाँ युगमा प्रवेश गरेको छ । यस परिवर्तनले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न खडा गरेको छ—प्रविधिले मानव समाजलाई समृद्ध बनाउँदै गर्दा त्यसबाट सिर्जित लाभ कसले प्राप्त गरिरहेको छ ?
उन्नाइसौँ शताब्दीमा कार्ल मार्क्सले पुँजीवादी उत्पादन प्रणालीको विश्लेषण गर्दै उत्पादनका साधनमाथिको स्वामित्व, श्रमको शोषण र आर्थिक असमानताबीचको सम्बन्ध उजागर गरेका थिए । आज उत्पादनका साधनको स्वरूप फेरिएको छ । कारखाना र मेसिनसँगै डेटा सेन्टर, डिजिटल प्लेटफर्म, सफ्टवेयर, एल्गोरिदम र कृत्रिम बुद्धिमत्ता पनि आर्थिक शक्तिका आधार बनेका छन् । त्यसैले मार्क्सवादको समकालीन सान्दर्भिकता बुझ्न डिजिटल क्रान्तिले उत्पादन सम्बन्ध, वर्गीय संरचना र सामाजिक न्यायमा पारेको प्रभावको अध्ययन आवश्यक छ ।
उत्पादनका साधनको बदलिँदो स्वरूप
मार्क्सवादी दर्शनमा उत्पादनका साधनमाथिको स्वामित्व र उत्पादन सम्बन्ध समाजको आर्थिक संरचना बुझ्ने महत्त्वपूर्ण आधार हुन् । पुँजीवादी व्यवस्थामा उत्पादनका साधनको स्वामित्व राख्ने वर्ग र आफ्नो श्रम बेचेर जीवनयापन गर्ने वर्गबीचको सम्बन्धले सम्पत्ति, अवसर र शक्तिको वितरणलाई प्रभावित गर्छ । डिजिटल युगमा उत्पादनका साधनको परिभाषा अझ व्यापक भएको छ । आज कुनै कम्पनीसँग ठूलो कारखाना नभए पनि उसले डिजिटल प्लेटफर्म, प्रयोगकर्ताको डेटा र प्रभावकारी एल्गोरिदमका माध्यमबाट विश्वव्यापी बजारमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न सक्छ । सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन बजार र क्लाउड सेवाले आर्थिक गतिविधिको स्वरूप परिवर्तन गरेका छन् । डिजिटल प्लेटफर्म प्रयोग गर्ने मानिसहरूले सामग्री, सूचना र गतिविधिका माध्यमबाट मूल्य सिर्जना गर्छन् । तर त्यसबाट प्राप्त आर्थिक लाभमा प्रयोगकर्ता, श्रमिक र समाजको हिस्सा कति हुन्छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ । उत्पादनका साधनको स्वामित्वसँगै डेटा कसले नियन्त्रण गर्छ, निर्णय कसले लिन्छ र सिर्जित मूल्य कसरी वितरण हुन्छ भन्ने विषय पनि सामाजिक न्यायको बहसमा समेटिनुपर्छ ।
डिजिटल पुँजीवाद र नयाँ असमानता
इन्टरनेटले ज्ञान, सूचना र बजारमा पहुँच विस्तार गरेको छ । आज एउटा सानो उद्यमीले अनलाइन माध्यमबाट आफ्ना उत्पादन विदेशसम्म पुर्याउन सक्छ । विद्यार्थीले विश्वस्तरीय शैक्षिक सामग्री अध्ययन गर्न सक्छन् भने सामान्य नागरिकले आफ्ना विचार सार्वजनिक गर्न सक्छन् । यी अवसर डिजिटल क्रान्तिका सकारात्मक पक्ष हुन् । तर डिजिटल प्रविधिको विकाससँगै डेटा, पूर्वाधार र बजारमाथिको नियन्त्रण सीमित ठूला कम्पनीमा केन्द्रित हुन सक्ने जोखिम पनि बढेको छ । विशाल लगानी, प्राविधिक क्षमता र प्रयोगकर्ताको ठूलो सञ्जाल भएका संस्थाले प्रतिस्पर्धामा असमान प्रभाव प्राप्त गर्न सक्छन् । यसरी आर्थिक शक्ति अब भौतिक सम्पत्तिमा मात्र होइन, सूचना र प्रविधिमाथिको नियन्त्रणमा पनि निर्भर हुन थालेको छ ।
यसको अर्थ निजी क्षेत्र वा प्रविधि कम्पनीको भूमिका स्वतः नकारात्मक हुन्छ भन्ने होइन । निजी लगानीले अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र रोजगारी सिर्जनामा योगदान दिन सक्छ । समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब अत्यधिक बजार शक्ति, अपारदर्शी निर्णय र कमजोर नियमनका कारण नागरिकको गोपनीयता, श्रमिक अधिकार तथा सार्वजनिक हित प्रभावित हुन्छन् । मार्क्सवादी दृष्टिकोणबाट हेर्दा डिजिटल अर्थतन्त्रको मुख्य प्रश्न प्रविधिको विकास रोक्ने होइन, त्यसबाट सिर्जित सम्पत्ति र अवसरको वितरणलाई कसरी न्यायोचित बनाउने भन्ने हो ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताः अवसर, चुनौती र श्रमको भविष्य
कृत्रिम बुद्धिमत्ता वर्तमान प्राविधिक क्रान्तिको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो । यसले शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग, अनुसन्धान र सार्वजनिक सेवामा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरिरहेको छ । तथ्याङ्क विश्लेषण, दोहोरिने कामको स्वचालन र जटिल समस्याको समाधानमा यसको प्रयोगले उत्पादकत्व बढाउन सक्छ । तर AI ले रोजगारीको भविष्यबारे गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ । केही कामको माग घट्न सक्छ, कतिपय पेसाको स्वरूप परिवर्तन हुन सक्छ र नयाँ प्राविधिक सीप भएका जनशक्तिको माग बढ्न सक्छ । यसको प्रभाव सबै श्रमिक, वर्ग र समुदायमा समान हुँदैन ।
मार्क्सवादी विश्लेषणले यहाँ एउटा आधारभूत प्रश्न उठाउँछ—प्रविधिबाट उत्पादकत्व बढ्दा त्यसको लाभ कसले प्राप्त गर्छ ? यदि AI ले कम समयमा बढी उत्पादन गर्न सम्भव बनाउँछ, तर त्यसबाट प्राप्त लाभ मुख्यतः कम्पनीको नाफामा सीमित हुन्छ र श्रमिकले रोजगारीको असुरक्षा तथा आम्दानीको अनिश्चितता भोग्नुपर्छ भने प्राविधिक प्रगतिले असमानता बढाउन सक्छ । अर्कोतर्फ, उत्पादकत्वबाट प्राप्त लाभलाई उचित पारिश्रमिक, सीप विकास, सामाजिक सुरक्षा र कामको समय व्यवस्थापनसँग जोड्न सकियो भने प्रविधिले मानिसलाई कठिन तथा दोहोरिने कामबाट मुक्त गर्न र जीवनस्तर सुधार्न सहयोग गर्न सक्छ । त्यसैले AI को मूल्याङ्कन केवल यसले कति काम गर्न सक्छ भन्ने आधारमा होइन, यसले मानव स्वतन्त्रता, रोजगारीको गुणस्तर र सामाजिक कल्याणमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने आधारमा पनि गरिनुपर्छ ।
डिजिटल श्रम र श्रमिक अधिकार
आज श्रमको संसार कारखानाको चारदिवारीभन्दा धेरै बाहिर फैलिएको छ । अनलाइन सेवा दिने कर्मचारी, एपमार्फत काम गर्ने श्रमिक, डिजिटल सामग्री सिर्जना गर्ने व्यक्ति र घरबाटै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सेवा दिने प्राविधिक जनशक्ति आधुनिक अर्थतन्त्रका अभिन्न हिस्सा बनेका छन् । डिजिटल कामले स्वतन्त्रता र आम्दानीका नयाँ अवसर दिएको छ । तर कतिपय श्रमिकले अनिश्चित पारिश्रमिक, सामाजिक सुरक्षाको अभाव, निरन्तर डिजिटल निगरानी र प्लेटफर्मका एकपक्षीय नियमको सामना गर्नुपर्छ । एल्गोरिदमले काम बाँड्ने, कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन गर्ने वा श्रमिकको पहुँच सीमित गर्ने अवस्थामा निर्णयको पारदर्शिता महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
यस्तो परिस्थितिमा श्रमिक अधिकारको परिभाषा पनि समयअनुकूल हुनुपर्छ । उचित पारिश्रमिक, सुरक्षित कार्यपरिस्थिति, सामाजिक सुरक्षा, व्यक्तिगत डेटाको संरक्षण र स्वचालनसम्बन्धी निर्णयमा श्रमिकको सहभागिता आवश्यक छन् । मार्क्सवादको ऐतिहासिक योगदान श्रम र पुँजीबीचको सम्बन्धलाई सामाजिक तथा राजनीतिक बहसको केन्द्रमा ल्याउनु हो । डिजिटल युगमा यसको उपयोग नयाँ श्रमिक समूहका समस्या बुझ्न र श्रमको सम्मान तथा न्यायोचित लाभ वितरणका उपाय खोज्न सकिन्छ । तर सबै डिजिटल श्रमिकको अवस्था समान हुँदैन । त्यसैले उनीहरूको सीप, स्वामित्व, आम्दानी र कार्यपरिस्थितिलाई ध्यान दिएर विश्लेषण गर्नुपर्छ ।
साम्यवादी दर्शन, साझा ज्ञान र सार्वजनिक हित
मानव ज्ञान कुनै एक व्यक्ति वा कम्पनीको प्रयासबाट मात्र निर्माण भएको होइन । वैज्ञानिक अनुसन्धान, सार्वजनिक शिक्षा, विश्वविद्यालय, सामूहिक आविष्कार र पुस्तौँको अनुभवले आधुनिक प्रविधिको जग तयार गरेका छन् । खुला स्रोत सफ्टवेयर, खुला शैक्षिक सामग्री र साझा डिजिटल पूर्वाधारले ज्ञान तथा प्रविधिमा पहुँच विस्तार गर्ने सम्भावना देखाएका छन् । यस्ता अभ्यासले सहकार्य, ज्ञानको साझेदारी र सार्वजनिक हितलाई प्रोत्साहन गर्न सक्छन् । तर बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षण र निजी लगानीले अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन गर्ने भूमिकालाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन । चुनौती भनेको नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्दै ज्ञानमा पहुँच अत्यधिक सीमित हुन नदिनु हो ।
साम्यवादी दर्शनले उत्पादनका साधनको सामाजिक स्वामित्व र आर्थिक असमानता घटाउने विषयलाई महत्त्व दिन्छ । डिजिटल युगमा यस बहसलाई डेटा, AI, डिजिटल पूर्वाधार र सार्वजनिक प्रविधिको स्वामित्वसम्म विस्तार गर्न सकिन्छ । सहकारी स्वामित्व, सार्वजनिक डिजिटल सेवा र समुदायको सहभागितामा सञ्चालित प्रविधि केही सम्भावित विकल्प हुन् । यद्यपि प्रविधिको सामाजिक स्वामित्वले मात्र न्यायपूर्ण समाज सुनिश्चित गर्दैन । सार्वजनिक वा राज्यको नियन्त्रणमा रहेका प्रविधि पनि पारदर्शिता, लोकतान्त्रिक जवाफदेहिता र मानव अधिकारको सम्मानबाट निर्देशित हुनुपर्छ । आर्थिक समानतासँगै नागरिक स्वतन्त्रता र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको संरक्षण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।
नेपालको डिजिटल भविष्य
नेपालजस्तो विकासशील देशका लागि सूचना प्रविधि आर्थिक विकास र सामाजिक रूपान्तरणको महत्त्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ । डिजिटल सरकारी सेवा, अनलाइन शिक्षा, टेलिमेडिसिन, कृषि सूचना, डिजिटल भुक्तानी र अनलाइन व्यापारले नागरिकको जीवन सहज बनाउन तथा स्थानीय उद्यमको बजार विस्तार गर्न सक्छन् । तर इन्टरनेटको गुणस्तर, उपकरणको मूल्य, डिजिटल साक्षरता र भाषागत अवरोधका कारण सबै नागरिकले समान लाभ लिन सकेका छैनन् । ग्रामीण क्षेत्र, न्यून आय भएका परिवार, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र प्रविधिमा सीमित पहुँच भएका समुदाय पछाडि पर्ने जोखिम छ । प्रविधिमा पहुँच नहुने नागरिक सार्वजनिक सेवा र आर्थिक अवसरबाट वञ्चित हुनु हुँदैन ।
नेपालले डिजिटल विकासलाई उपकरण र इन्टरनेट विस्तारमा मात्र सीमित नगरी मानव क्षमता विकास, रोजगारी सिर्जना र सार्वजनिक सेवाको गुणस्तर सुधारसँग जोड्नुपर्छ । विद्यालय तथा समुदायमा डिजिटल शिक्षा, युवाका लागि प्राविधिक तालिम, डेटा संरक्षण, साइबर सुरक्षा र जिम्मेवार AI प्रयोगसम्बन्धी नीति आवश्यक छन् । नेपालका राजनीतिक दल, विशेषतः आफूलाई समाजवादी वा साम्यवादी विचारधारासँग जोड्ने शक्तिहरूले पनि डिजिटल अर्थतन्त्रबारे स्पष्ट र कार्यान्वयनयोग्य नीति प्रस्तुत गर्नुपर्छ । सार्वजनिक हितमा डिजिटल पूर्वाधार निर्माण गर्ने, निजी क्षेत्रको नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्ने, एकाधिकार नियन्त्रण गर्ने र प्रविधिको लाभ समाजका विभिन्न तहसम्म पुर्याउने विषयलाई नीतिगत प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
निष्कर्ष : प्रविधि कसको पक्षमा ?
मार्क्सवादको समकालीन सान्दर्भिकता पुराना सिद्धान्तलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्याउनुमा मात्र छैन; बदलिँदो समाजमा श्रम, स्वामित्व, शक्ति र असमानताको स्वरूपलाई आलोचनात्मक रूपमा बुझ्नुमा पनि छ । डिजिटल क्रान्तिले उत्पादनका साधनलाई नयाँ स्वरूप दिएको छ, तर आर्थिक शक्ति कसरी वितरण हुन्छ भन्ने प्रश्नलाई समाप्त गरेको छैन । बरु यसले नयाँ आयाम थपेको छ । प्रविधि आफैँमा न पूर्णतः मुक्तिदाता हो, न अनिवार्य रूपमा शोषणको साधन । यसको प्रभाव त्यसको स्वामित्व, प्रयोग, नियमन र लाभको वितरणमा निर्भर गर्छ । त्यसैले डिजिटल युगमा सामाजिक न्यायको प्रश्न प्रविधिको विरोध वा समर्थनमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । प्रविधि कसका लागि विकास गरिँदै छ, यसको निर्णयमा कसको सहभागिता छ र यसले मानव जीवनलाई कति सम्मानजनक बनाउँछ भन्ने विषय केन्द्रमा रहनुपर्छ ।
अन्ततः आजको युगको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न प्रविधि कति शक्तिशाली भयो भन्ने होइन, त्यसबाट प्राप्त शक्ति र समृद्धि कसको पक्षमा प्रयोग हुन्छ भन्ने हो । डिजिटल क्रान्तिलाई केही सीमित शक्तिको लाभमा सीमित राख्ने कि व्यापक मानव समाजको प्रगति, समान अवसर र आर्थिक न्यायको माध्यम बनाउने भन्ने निर्णय विज्ञानले मात्र गर्दैन । त्यसका लागि दूरदर्शी आर्थिक नीति, उत्तरदायी राजनीतिक व्यवस्था र सामूहिक सामाजिक जिम्मेवारी आवश्यक छन् । (लेखक सूचना प्रविधि क्षेत्रमा कार्यरत छन् ।)
प्रतिकृया दिनुहोस्